Experiment: Keramiek "glazuren" met melk

Oorsprong van het gebruik van melk als “glazuur”

De you-tube filmpjes die ik een aantal jaar geleden had gevonden waren veelal van pottenbakkers in Oekraïne en Rusland. Daar leek deze techniek wat bekender te zijn en hier en daar nog gebruikt te worden. of de techniek daar ook is ontstaan heb ik niet kunnen achterhalen. In de informatie van de folder stond dat deze techniek van oorsprong uit Slavische landen zou komen. 

Overigens is het “glazuren” met melk een andere methode dan het (naar mijn indruk) iets bekendere Obvara, waarbij je een meelpap gebruikt voor decoratieve effecten op het keramiek. Ook met Obvara stoken heb ik wel eens geëxperimenteerd. Daarover kan je teruglezen in deze blogpost: Experiment: Obvara stoken van keramiek

Kleuren

Aanpak van mijn experiment "glazuren" met melk

Hieronder beschrijf ik kort de verschillende aspecten van mijn aanpak bij mijn experimenten rondom het "glazuren" met melk. Zoals je onder het kopje "Oven" kan lezen heb ik meerdere keren geprobeerd te "glazuren met melk", waarbij ik verschillende ovens heb gebruikt.

Ingrediënten – zuivel

Tot nu toe heb ik zelf geëxperimenteerd met:

• Melk (halfvolle en volle melk)

• Karnemelk,

• Yoghurt en

• Een combinatie van melk met suiker.

Ik heb gelezen dat de hoeveelheid vet in melk ook nog verschil zou kunnen maken, maar dat heb ik nog niet zo ervaren.

Klei

Voor mijn werkstukken heb ik in veel gevallen een steengoed draaiklei gebruikt (met name G&S 254). Voor de lol heb ik aanvullend enkele schaaltjes van zelf gedolven rode klei gebruikt. Wat daar de maximale stooktemperatuur van is weet ik niet precies, maar uit eerdere testen is wel gebleken dat deze gebakken kunnen worden op een normale aardewerktemperatuur van rond de 1060 °C.

In de filmpjes die ik heb bekeken werd regelmatig rode klei gebruikt, maar witte klei werkte bij mij ook prima. In feite vind ik zelf de resultaten die ik met witte klei heb gekregen mooier, hoewel ik dat vooraf niet had verwacht.

De meeste werkstukken voor dit experiment heb ik tussen 900 °C tot 950 °C biscuit gestookt. Dat is een temperatuur die ik vaak gebruik voor werkstukken die ik op alternatieve wijze ga decoreren en/of stoken (saggar etc.). Maar enkele werkstukken waren wat hoger, op 1000 °C, biscuit gestookt. Bij een tweetal potjes heb ik de werkstukken vanwege een glazuur (Mayco stroke & coat) aan de binnenkant op ongeveer 1060 graden gestookt.

Mijn indruk is dat het wel uitmaakt hoe poreus de klei nog is als je de melk aanbrengt. Dat is zowel afhankelijk van de klei die je gebruikt, als de temperatuur van de voorafgaande biscuitstook.

De reden dat ik de resultaten bij mijn werkstukken gemaakt van witte klei mooier vind dan die van mijn werkstukken van rode klei heeft misschien te maken met dat de door mij gebruikte rode klei een lagere maximale stooktemperatuur kent. Mogelijk is daardoor de klei met de biscuitstook al dichter bij het sinterpunt gekomen en hebben de werkstukken van rode klei daardoor de melk minder goed opgenomen?

Techniek – aanbrengen van de melk op een werkstuk

Verder was de vraag hoe lang het werkstuk in de melk ondergedompeld moest zijn om resultaat te krijgen.

In mijn allereerste experiment ooit (met karnemelk en een vaasje) heb ik het in mijn herinnering wel 15 minuten in de karnemelk laten staan. In een volgend experiment heb ik de klei werkstukken veel korter ondergedompeld (een paar minuten). Desondanks hadden sommige werkstukken toch een gelijkende kleur als de voorgaande werkstukken.

Bij mijn meest recente experiment heb ik de werkstukken weer 15 minuten in de melk laten liggen. Ik had dit keer een vrij donkere kleur, maar dat zou ook best aan de oventemperatuur kunnen hebben gelegen.

Een ding weet ik wel, probeer de werkstukken na het aanbrengen op een onopvallende plek vast te pakken als het nog nat is, want naar mijn ervaring zie je vingerafdrukken toch wel terugkomen.

Eenmaal droog lijkt het minder snel te beschadigen. Ook heb ik een filmpje gezien waarin alle werkstukken na het aanbrengen van melk met een doek werden afgenomen. Ik kon alleen niet opmaken of de werkstukken op dat moment al helemaal opgedroogd waren.

Voor de yoghurt (daar had ik maar een klein restje van, niet genoeg om in onder te dompelen) heb ik een keuken sponsje gebruikt om de yoghurt op het werkstuk te smeren. Dat is geen aanrader, dit heeft lelijke veegsporen nagelaten. 

Oven

Het eerste experiment ben ik begonnen in mijn eigen keukenoven. Hou er rekening mee dat je binnen niet ontkomt aan de bijbehorende geur van verbrande melk. Zo lang je dat kan negeren (en de huisgenoten ook) is deze methode lekker laagdrempelig om eens een keer te experimenteren.

Ik heb één werkstuk heel rustig opgestookt naar 250 graden (de maximale temperatuur van mijn keukenoven). Heel rustig, omdat ik wat nerveus was dat het werkstuk op de een of andere manier kapot zou gaan en mijn keukenoven zou beschadigen. Dit ongeacht het bestaan van ovenschalen van keramiek....

Mijn werkstuk werd uiteindelijk lichtbruin. Die lichtere streepjes, dat is het typische karnemelk patroon. Ik had niet verwacht dat hier ook terug te zien.

Aangezien ik wilde proberen of een hogere temperatuur een donkerder kleur zou opleveren heb ik dit werkstuk later nog een keer opgestookt in een raku oven naar een net iets hogere temperatuur.

Ook de werkstukken van mijn 2e experiment, welke ik eerst aan de binnenkant had geglazuurd, heb ik in de raku oven gestookt. Het voordeel van de raku oven is dat we buiten hebben gestookt waardoor je geen last hebt van de geur van verbrande melk.

Naar mijn eigen smaak geeft de raku oven niet de mooiste resultaten omdat de vlam/hitte toch wat onregelmatiger is. Anderen zullen dat juist mooi vinden, een wat ongelijke kleur op verschillende plekken. Hou er echter rekening mee dat je werkstuk niet te dicht bij een vlam mag komen, want dan brand de melk er gewoon af. Wat bij mijn werkstukken van het 2e experiment is gebeurd...

Na dat mislukte tweede experiment heeft het een tijd geduurd voordat ik nog een poging heb gewaagd.

Voor mijn verdere experimenten heb ik uiteindelijk de gewone keramiekoven gebruikt. Hierdoor liep ik geen risico dat de melk werd weg geschroeid door een vlam die te dichtbij komt en was er sprake van een meer gelijkmatige temperatuur/stook (met dank aan de computer). Dit gaf resultaten die ik zelf mooier vind.

De ingestelde temperatuur was 300 graden. Maar ook in de gewone keramiekoven zit mogelijk wat temperatuurverschil tussen onderin en bovenin de oven. Ik heb geen cones gebruikt, en weet dus niet in hoeverre dit heeft gespeeld en invloed heeft gehad op de resultaten.

De stank was overigens behoorlijk, ik heb de ramen wel open moeten gooien. En de gebruikte ovenplaat met een witte laag ovenplaat beschermer was daarna na de stook met melk een viezige beige/lichtbruine kleur. De oven(stenen) zelf viel gelukkig mee, behalve de stenen in de deksel. Gelukkig bleek ik die kleur bij een volgende stook op hogere temperatuur helemaal weg te kunnen stoken.

Of die tijdelijke aanslag kwaad kan weet ik niet. Ik zou denken van niet, maar als iemand daar meer over weet hoor ik het graag!

Of het buiten met een goede barbecue ook zou kunnen heb ik niet geprobeerd. Wie weet, zolang je eventuele vlammen wel op afstand kan houden en de temperatuur in de barbecue hoog genoeg kan krijgen? Ik heb recentelijk een you-tube video gevonden waar de pot naast een uitgebrand kampvuur werd gelegd. Dan krijg je geen egale effecten zoals in een keramiekoven, maar dat kan ook heel mooi uitpakken.

De (goed gelukte) resultaten

En dan nu de eindresultaten waar ik blij van werd.

Bij mijn resultaten lijkt het erop dat suiker de kleur donkerder/zwarter maakt (zoals verwacht bij suiker), hoewel de maximale temperatuur (en daarmee dus ook de plek in de oven soms) ook een verschil maakt (de keukenoven die een lagere temperatuur stookt geeft duidelijk een lichtere kleur).

Wat als het niet mooi geworden is?

Werkstukken die niet mooi geworden zijn stook je heel makkelijk “schoon” en daarna kan je deze werkstukken gewoon glazuren en stoken. Dit heb ik gedaan voor een mislukt werkstuk van mijn 2e experiment. Uiteindelijk is het alsnog een potje geworden waar ik zelf heel vrolijk van word.

Ook een bordje waarop ik yoghurt had uitgeprobeerd heeft een make-over gekregen (en heeft intussen een nieuw thuis).

Is de keramiek waterdicht en veilig met een melk “glazuur”?

De theorie is dat de caseïne uit de melk een seal creëert.

Ik heb dit alleen bij het vaasje van mijn allereerste experiment geprobeerd. Dit is een vaasje wat ik in de karnemelk heb ondergedompeld en heb gestookt in mijn keukenoven. Hierop waren allerlei “streepjes” ontstaan, net zoals je ziet als karnemelk uit een glas wordt gedronken. Mijn ervaring is dat dit vaasje na een tijd wel door ging lekken, maar dat heeft wel meerdere uren geduurd. Helaas heb ik de tijd niet genoteerd.

Anderen hebben dit ook geprobeerd en met wisselende resultaten lijkt het. Ik vond met name deze vlog van Andy Ward zelf erg interessant en op een toegankelijke manier gebracht! Hij heeft een met melk geglazuurde pot gevuld met water en dit voor een tijdsduur van 1 uur laten staan. 

LET OP:

Op zich is melk geen gevaarlijk ingrediënt, maar het afwerken met melk voldoet naar mijn verwachting niet aan de huidige hygiëne eisen. Dit ongeacht dat deze met melk geglazuurde werkstukken in het verleden wel als gebruiksgoed hebben gediend.

Zelf vind ik de natuurlijke afwerking mooi, maar kies er wel voor de werkstukken niet voor voedsel te gebruiken.

Mocht je ook willen experimenteren met “glazuren” met melk:

Bedenk hoe je een werkstuk wilt gebruiken en of een melk glazuur daarvoor geschikt is. Geheel op eigen risico....!

Conclusie

Ik vind het glazuren van keramiek met melk een leuk “glazuurmethode” om mee te experimenteren. Het resultaat is iets volstrekt anders dan werkstukken die met “normale” glazuur zijn afgewerkt.

Naar mijn eigen smaak zijn de natuurlijk ogende resultaten de moeite waard. Het nodigt uit om deze techniek af en toe te gebruiken. Maar dan wel alleen op werkstukken die ik “voor de sier” maak!

Een van de filmpjes die ik op you-tube heb gevonden is van een dame die beeldjes/fluitjes maakt en deze heel secuur met melk "glazuurt", waar bij ze op verschillende plekken een verschillend aantal lagen melk op haar werkstuk kwast. Hierbij de link, wat mij betreft de moeite waard om te bekijken.

Ik heb deze aanpak nog niet geprobeerd, wie weet een volgende keer...

Zijn er andere mensen die wel eens melk hebben gebruikt als "glazuur"? Ik ben benieuwd naar jullie ervaringen!